БИНОНТÆ
Бирæ бинонты астæу рæзгæ сывæллонæн, афынæйы рæстæг, мады хъæбысы дзидзи адæйыны цъусдугæй фæстæмæ, бирæ рæвдауджытæ, ирхæфсджытæ уыди. Боныдæргъы кæй хъæбысы нæ абадтаид, кæимæ нæ ахъазыдаид, аныхæстæ кодтаид, ахæм уатон рынчын дæр нæ разындаид.
Гыццыл бинонты сывæллон та куысты рæстæгæй улæфты онг уыди мад, фыды æвджид æмæ цастæ æххæссыдысты. Уыгæрдæнмæ куы цыдаиккой, уæддæр сæ авдæн семæ хастой. Иунæг сывæллонæн нæ аузæг æмбал уыдаид, нæ ахъазæг, æмæ цы кæуынæй уыдтаид, цы æнхъæлмæ кæсынæй. Ахæм æвæгаст сывæллæтты тыххæй бирæ таурæгътæ баззад. Йæ куыствæллад иунæг мад æй æнæвдæлоны ныхст-уадæй куы саджы фæдæг дæйгæ баййафы уыгæрдæны хъæдбыны, куы калмы къæдзил — кæрдинаг хуымы кæрон. Æмæ ахæм чысыл бинонтæ фыдæлты заман стæмтæ уыди, бирæтæй чи цард, уыдон та — дзæвгар. Гыццыл бинонтæм ничи бæллыд, тæхудиаг уыдысты бирæ бинонтæ.
Адæймагмæ сывæллонæй зæронды кармæ номæй дзурын куыннæ æмбæлди фы дæлты заман, фæлæ туг æмæ æгъдауæй хæстæг бинонтæн кæрæдзимæ номæй дзурын алкæд нæ фидыдта. Мад æмæ фыд сæ цотмæ амыдтой фæсномыгæй: нæ хистæр лæппу æмæ чызг, астæуккаг лæппу æмæ чызг, кæстæр лæппу æмæ чызг, нæ дынджыр
лæг, нæ дынджыр чызг. Дзырдтой сæм буцы, табуйы нæмттæй дæр: Гыгы, Дуду, Чысыл, Цъæхчызг.
Цот дæр сæ ныййарджытæм æмæ уыдоны мадæлтæ, фыдæлтæм дзырдтой фарны нæмттæй: дада æмæ баба, дзыцца æмæ гыцци, нана æмæ деда. Сывæллæтты ахæм æфсармы уагыл хъомыл кæныны фæтк ма æрæххæссыд ацы æнусы фыццаг æмбисмæ, стæй хæлын байдыдта ногцарды æдзæлгъæд митимæ. Абоны ирон бинонтæй ма фыдæлты намысыл цы иугæйттæ хæцы, уыдон дæр ног царды
фыдуавæрты цæсты нал ахадынц, уымæн æмæ æдзæлгъæды уагыл цы ирон бинонтæ ныххæцыд, уыдон «рацарæзты» азты дзæвгар фылдæр фесты.
Ахæм æдзæлгъæд, æнæуаг бинонты кæстæртæм куы бакæсай, уæд сæ адæймаджы зæрдæ куывды, чындзæхсæвы заманты дæр бамæгуыр вæййы. Цы — æнæуагæй, æнæфсæрмæй кæрæдзимæ сæ армаццагæй æвналын æмæ дзурын, цы — сæ цоты фыдæхсæд æмæ æнæфсис митæ. Уæд цавæр сæфты заман скодта? Ау, адджын хæринаг æмæ зынаргъ дарæс, уæгъдибары змæлд æмæ бæллиццаджы монцтæй уæлдай адæймаджы царды райгондæй, сæрыстырæй ницыуал и?! Кæцы мад æмæ фыд нæ уарзынц сæ цоты, кæмæн нæ вæййынц мад, фыды рæвдыдтæ æхсызгон?! Фæлæ кæстæр хистæрты раз, хистæр кæстæрты раз æфсармы, намысы уагыл сæхи дарын куынæуал зоной, уæд ма уым цæй бинонтæ и?!
Сывæллоны барæвдауынмæ, хъомыл кæнынмæ чи нæ арæхсы, æвзæр митыл, æнæуаг ныхæстыл æй чи ахуыр кæны бинонтæй, сыхæй, хæстæджытæй, уыдонæй хизинаг у, хæцгæ низтæй хъаггæнæгау. Фæлæ сабийы хæрзæгъдауыл йæ удæй арт чи цæгъды, авдæны зарджытæ йын чи кæны, аргъæуттæм хъусгæйæ цы хистæры хъæбысы æрфынæй вæййы, уыдонæй йæ тыхиппæрд цæмæн кæныс, кæд æппæты æнамонддæр æмæ хæйрæгæй æлгъыстдæр нæ дæ, уæд?!
Айларты Измаил
БИНОНТЫ ХИДАРЫНЫ ФÆТК
Бинонтæ цал уыдысты, уал номы хастой адæмы уагыл, адæймаджы хъомысæй. Адæймаг — адæмы иумæйаг раст уагыл цæрæг бинонты, сыхы, хъæубæсты астæу. Адæм, адæймаг… Сæ ном сæ уæлæ уыди, куыд бинойнаг, сыхаг, хъæубæстаг, комбæстаг, афтæ.
Бирæ æмбисæндтæ, зонды æмæ цардыуаджы ныхæстæ баззад фыдæлтæй адæймаджы, адæмы, бинойнаджы, сыхаджы, хъæубæстаджы, комбæстаджы фæдыл, æмæ сеппæт дæр ирон фарны хъæлæсæй амыдтой иу нысанмæ — рæстаудæны хæрзудыбæстæмæ. Ддæймаг æгъдауæй фидауы. Адæм сæ хуыздæрты амондæй фæцæрынц. Адæймагæн йæ ныхасыл æууæнк нæй, уæд хæйрæг у. Адæймаг дæ æви — хæйрæг?! Ау, адæм нал стæм?! Адæм æмзонд, æмвæндæй тыхджын сты. Бинонты хистæр къуыдыр куы уа, уæддæр дзы кад и. Æндæрниан адæймаг бинойнаг нæ комы. Æвзæр æрвадæй хорз сыхаг — хуыздæр. Сыхаг ма дзы хуыздæр цы уа! Сыхаг уал равзар, стæй —- цæрæнуат. Иу хъæуккæгтæ, иу комбæстæгтæ, иу адæм. Хæдзары фæтк бинонты уагæй хъæубæсты æгъдаумæ тырны, хъæубæсты æгъдау фæзминагæй бафты комбæсты иумæйаг фарныл.
Ахæм рæзты фæндагыл кæй лæууыди ирон фарн адæймагæй — адæммæ, хæдзарæй — комбæстæм, уымæн сæрыстырæй дзырдтой рæстаджы хъæлæсæй иу уагыл: ирон æгъдау æмæ фæтк, ирон лæг, ирон адæймаг, ирон сылгоймаг, ирон хæдзар, ирон цæсгом, ирон намыс, ирон хистæр, ирон кæстæр, ирон фынг, ирон хæринæгтæ, ирон фынгæвæрд… Уыцы хуызы лæвæрдтой кæрæдзимæ фидыды, æууæнчы, уæсиаты къухтæ æмæ дзырдгой: «Уый дын мæ ирон къух, ау, ирæтгæ нал стæм?! Ирон худтæ нал хæссæм?!»
Ирон фарны уаг æмæ хъæлæс адæмæй хызти фосы, хоры æмæ уыдонимæ кусæн дзаумæттæм æмæ дзырдтой сæрыстырæй, райгондæй: ирон фыстæ, ирон хорты
мыггæгтæ, ирон фæрæт, ирон кард…
Сæрыстыры хæрзтæ æмæ миниуджытæ фыдæлтæн дзурæг уыдысты сæ сыгъдæг, фидар удыгъæдыл, æрбæрзонды хæрдзтæ та хастой æгады ном иутæндзоны æнæрады митæй. Уыцы уагыл цæргæйæ адæймаджы сæйрагдæр фидыцыл нымадтой намыс — хидарыны фæтк æфсармы уагыл, адæймаджы цæсгом. Æмæ куыннæ нымадтаик кой намыс адæймаджы сæйраг миниуæгыл, кæд уымæй цыдысты, æвзæрдысты удхъомысы иннæ бæллиццаг, фæзминаг хæрзтæ. Æнæнамыс адæймаг нæ фæрнджын фыдæлтæм æвзæр куыдзæй æгаддæр уыди…
Айларты Измаил
БИНОНТÆ…
Фыдæлтæ цы хуыдтой бинонтæ, чи уыдысты? Тугхæстæгæй, æгъдауæй, æфсармæй кæрæдзиуыл куыд баст цыдысты, уыцы фæтк æмæ уаг тынг рагон сты æви фæзындысты æрæджыты? Цы бавæййынц кæрæдзийæн хæдзары бинонтæ фыдæлтыккон уагыл? Бирæ фарстатæ зыны адæймаджы размæ ирон бинонты цардыл лæмбынæгæй хъуыдыкæнгæйæ. Дзырдтæ б ы н,бынон, б и н о н, б ы н д у р, б ы н д а р, биноныг, бинойнаг, бинонтæ равзæрдысты иу уидагæй, иу хъомысæй, иу мидисæй иу нысанмæ амонгæйæ. Бынтæ æмæ фæллæйттæ, бындуртæ æмæ бындартæ, биноныгтæ æмæ бинонтæ, бинойнæгтæ æмæ мыггæгтæ, ныййарджытæ æмæ зæнæг-цот, тугæй æмæ æгъдауæй хæстæджытæ баззадысты ныхасæн фыдæлтæй нырмæ. Уыцы кæрæдзиуыл æнгомбаст хъуыдыты-нысæнтты хъомысæй рæзти ирон фарн æнусты дæргъы.
Уæдæ бинонтæ фыдæлты уагыл иумæты цардысты фыццаг сыгъдæг æнкъарæнты, бæллицты хъомыс æмæ равгæй, стæй та тугхæстæджы уагæй, зæнæджы-цоты цинæй. Бинонтæ — ус æмæ лæг æнæ цотæй—уыдысты æгъдауæй, иумæйаг царды уавæртæй хæстæг. Мад æмæ фыд та цотимæ æййæфтой дыууæрдæм хæстæджытæ — тугæй, æгъдауæй. Уыцы уагыл æвзаргæйæ тугхæстæджы бинонтæн сæ цардыуаг уыди
бирæ вазыгджындæр бартæ æмæ хæстæ хынцгæйæ, бæрц æмæ мидис нымайгæйæ.
Ус æмæ лæг, мад æмæ фыд — бинонты равзæрæн, райдайæн. Мад — цоты ныййарæг, бинонты æфсин. Фыд — цоты схæссæг, хæдзары бинонты хистæр æмæ дарæг. Мад æмæ фыд — ныййарджытæ, хъомылгæнджытæ, бинонты уынаффæйы хистæртæ. Иу мад æмæ фыдæй райгуыргæ чызджытæ æмæ лæппутæ тугхæстæгæй уыдысты хотæ
æмæ æфсымæртæ. Мад æмæ фыд сæ цотимæ4 иу хæдзары, иу цары бын куы цæрой, уæд сты иу бинонтæ. Фæйнæ хæдзары куы цæрой, уæд та хицæн бинонтæ. Уымæгæсгæ бинонтæн канд тугхæстæджы миниуджытæ фаг не стъг, хъæуы сын иумæйаг нысæнттæ сæ цардыуагæн бынат, бæрц æмæ рæстæг хынцгæйæ. Æмæ уыцы иумæйаг нысæнттæ, уавæртæ бындуронæй нымадтой фыдæлтæ. Фыдæлты заманты дæр иу мад æмæ фыдæй райгуыргæ æфсымæртæ цæрæнбонты иу бинонт